Μαθητική κινητοποίηση στη Γαλλία: ελλείψεις στα σχολεία και κράτος που αστυνομεύει

Αίθουσα χωρίς δάσκαλο είναι, από μόνη της, μάθημα πολιτικής, γράφει ο Μπαρίς Καϊλί Μεσίνα στο Social Europe, με αφορμή τις κινητοποιήσεις μαθητών στη Γαλλία. Από τη θέση του ιστορικού, του αρχισυντάκτη του International Social Science Journal (UNESCO/Wiley) και συντάκτη στο Sociology Compass, αναπτύσσει το γιατί το ίδιο μάθημα διδάσκεται πλέον σε όλους στη χώρα.

Δεν συμπληρώθηκε ούτε μήνας από τις 21 Σεπτεμβρίου. Εκείνη την ημέρα, στο λύκειο «Σεντ-Εξιπερί» στο Κρετέιγ, στα προάστια του Παρισιού, οι μαθητές ενώθηκαν με τους εκπαιδευτικούς και διαμαρτυρήθηκαν για κενές θέσεις εργασίας και για ελλείψεις σε προσωπικό και πόρους. Η κινητοποίηση έχει στο μεταξύ απλωθεί σε όλη τη γαλλική πρωτεύουσα και σχεδόν σε ολόκληρη τη Γαλλία.

Τι διεκδικούν οι μαθητές

Στο επίκεντρο της διαμαρτυρίας βρίσκονται οι υπερπλήρεις αίθουσες, η κακή κατάσταση των κτιρίων, οι ελλείψεις προσωπικού και τα εξαντλητικά σχολικά προγράμματα. Μαζί τους και ένα σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια, που το βιώνουν ως μηχανισμό προδιαγραφής του μέλλοντός τους, χωρίς ουσιαστικές ευκαιρίες. Δεν πέρασαν πολλές ημέρες και στο πλευρό τους βρέθηκαν εκπαιδευτικοί, γονείς και φοιτητές.

Σε πλακάτ αναγραφόταν: «8 ώρες ασφυξίας με 35 μαθητές ανά τάξη· αυτή είναι η συνταγή του γαλλικού εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος».

Οι εικόνες των διαδηλώσεων θυμίζουν ό,τι έχει ξαναδεί η Γαλλία: οδοφράγματα, δακρυγόνα, αστυνομικός κλοιός, συλλήψεις. Ο Μεσίνα προειδοποιεί, όμως, να μην τοποθετηθεί το κίνημα δίπλα στον Μάη του ’68. Αυτό που περιγράφει είναι σαφής διάγνωση για τη Γαλλία του 2026.

Ανισότητες και ο χάρτης τους

Μέρος της ιστορίας, εξηγεί ο Μεσίνα, το δείχνει η κοινωνική γεωγραφία της κινητοποίησης. Η αφετηρία ήταν τα προάστια. Εκεί η υπόσχεση της Δημοκρατίας για ισότητα δοκιμάζεται πάνω στη σκληρή πραγματικότητα των κοινωνικών τάξεων.

Η Γαλλία προβάλλει παραδοσιακά τη δημόσια εκπαίδευση ως θεσμό όπου η δημοκρατική αρχή της καθολικότητας γίνεται πράξη. Ένα παιδί μπορεί να γεννηθεί μέσα στην ανισότητα, το σχολείο όμως υποτίθεται ότι χαλαρώνει τον δεσμό καταγωγής και πεπρωμένου. Σήμερα η υπόσχεση αυτή ακούγεται κενή.

Την οργή για τις κενές θέσεις εκπαιδευτικών δυνάμωσε ο προϋπολογισμός του 2026. Από τα δημόσια σχολεία καταργήθηκαν 3.256 θέσεις διδασκόντων που ήδη υπήρχαν. Η μεταρρύθμιση στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, από την άλλη, δημιούργησε περίπου 8.000 θέσεις για εκπαιδευόμενους. Σε σχέση με το 2008, τα δημόσια σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Γαλλία έχουν σήμερα περίπου 250.000 περισσότερους μαθητές και λιγότερους εκπαιδευτικούς.

Από τη Νάντη της Γαλλίας, άλλο σύνθημα: «Ελευθερία, Διχασμός, Ισότητα. Ας σώσουμε την πατρίδα μας από την τυραννία, καθώς η δημοκρατία μας ψυχορραγεί».

Οι πολυπληθείς τάξεις έχουν έτσι γίνει ο κανόνας, με τις ελλείψεις ιδιαίτερα οξυμένες στα φτωχότερα προάστια. Οι αστοχίες αυτές είναι διοικητικές, πλάθουν όμως τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι βλέπουν τη θέση τους στην κοινωνία. Η ανισότητα γίνεται ορατή και απτή όταν λείπει ο εκπαιδευτικός, όταν οι αίθουσες είναι ασφυκτικά γεμάτες και όταν νερά τρέχουν από την οροφή. Οι μαθητές νιώθουν, παράλληλα, ότι ο ταχυδρομικός κώδικας της περιοχής τους έχει πιθανόν ήδη περιορίσει τις προοπτικές του μέλλοντός τους.

Κράτος που δεν παρέχει και όμως αστυνομεύει

Κατά τον Μπαρίς Καϊλί Μεσίνα, η εκπαιδευτική κρίση στη Γαλλία έχει γίνει κρίση πολιτικής νομιμοποίησης. Για πολλούς μαθητές το κράτος έχει πλέον δύο εντελώς διαφορετικά πρόσωπα. Μέσα στα σχολεία δείχνει εξαντλημένο. Δεν μπορεί να καλύψει θέσεις εκπαιδευτικών, να συντηρήσει τα κτίρια ή να εξασφαλίσει ισότιμες συνθήκες από περιοχή σε περιοχή.

Όταν η οργή περνά τα όρια του σχολείου και βγαίνει στον δρόμο, το ίδιο κράτος κινείται με αξιοσημείωτη ένταση. Ακολουθούν αστυνομική καταστολή, συλλήψεις, δακρυγόνα. Πόροι ξοδεύονται χωρίς φειδώ.

Οι νέοι βλέπουν καθαρά την αντίφαση. Η κυβέρνηση έχει χάσει την ικανότητα να παρέχει ασφάλεια με την κοινωνική έννοια του όρου. Στην επιβολή της τάξης μέσω καταναγκασμού, αντίθετα, παραμένει πλήρως επαρκής.

Ιδιότυπο μάθημα πολιτικής

Οι νέοι πολίτες συναντούν την αντίφαση προτού ψηφίσουν, προτού πληρώσουν φόρους και προτού μπουν στην αγορά εργασίας. Η πρώτη τους ουσιαστική επαφή με την πολιτική μπορεί να είναι, λέει ο Μεσίνα, ένα ιδιότυπο «μάθημα». Με πικρό τρόπο διδάσκονται ότι το κράτος, ενώ δυσκολεύεται να διαθέσει πόρους για τους μαθητές του, βρίσκει αξιοσημείωτη δύναμη για να τους αστυνομεύει.

Τέτοια εμπειρία είναι πολιτική κοινωνικοποίηση. Μια γενιά δεν μαθαίνει τη δημοκρατία μόνο στην αγωγή του πολίτη. Τη μαθαίνει και από τον τρόπο που έρχεται σε επαφή με τους θεσμούς.

Όταν τα σχολεία λειτουργούν σωστά, τα δικαιώματα γίνονται σεβαστά και η κοινωνική κινητικότητα μοιάζει εφικτή, οι δημοκρατικές υποσχέσεις αποκτούν περιεχόμενο. Αν οι δημόσιοι θεσμοί υποχωρούν και οι κατασταλτικοί μηχανισμοί ενισχύονται, το δίδαγμα διαφέρει. Το κράτος κρατά στάση επιλεκτική: μένει απόμακρο όταν του ζητούν πόρους και φαίνεται αμέσως όταν ζητά υπακοή.

«Δεν επέλεξα να αιμορραγώ εξαιτίας αυτού».

Γιατί η υπόλοιπη Ευρώπη δεν μένει απέξω

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο γαλλικό. Για την υπόλοιπη Ευρώπη, όπως τίθεται στο κείμενο, θα έπρεπε να αποτελεί πηγή ανησυχίας. Οι κυβερνήσεις σε όλη την ήπειρο έχουν να διαχειριστούν δημοσιονομικές πιέσεις, παλαιωμένες δημόσιες υποδομές, ελλείψεις εκπαιδευτικών, στεγαστική κρίση και αυξανόμενες απαιτήσεις προς τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Οι νέοι μεγαλώνουν έχοντας περάσει τη χρηματοπιστωτική κρίση, την πανδημία, τον πόλεμο στην ήπειρο και τον πληθωρισμό. Επί χρόνια παίρνουν, παράλληλα, το μήνυμα ότι οι δημόσιοι προϋπολογισμοί αφήνουν ελάχιστα περιθώρια για φιλοδοξίες. Τους ζητείται να μετριάσουν τις προσδοκίες τους, ενώ ο πλούτος, η ιδιοκτησία και οι ευκαιρίες μένουν άνισα κατανεμημένα, με πεισματική επιμονή.

Οι δημοκρατίες αντέχουν τη διαμαρτυρία. Την έχουν και ανάγκη. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, σημειώνει ο Μεσίνα, γεννιέται όταν οι νέοι πάψουν να πιστεύουν πως η θεσμική πολιτική μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες της ζωής τους. Τότε ο δρόμος γίνεται κάτι παραπάνω από χώρος διαμαρτυρίας. Για τους νέους λειτουργεί ως άλλη αίθουσα, όπου διδάσκεται η ιδιότητα του πολίτη, και τα μαθήματα με τις μεθόδους τα ορίζουν οι ίδιοι.

Οι αρχές στη Γαλλία έχουν έτσι μπροστά τους ζήτημα πολύ ευρύτερο από το άνοιγμα των σχολείων ή την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης. Αν το κίνημα ειδωθεί πρώτα ως ζήτημα ασφαλείας, η δυσπιστία που έβγαλε τους νέους στους δρόμους θα ενταθεί. Η κυβέρνηση οφείλει πάντως να δώσει λύσεις στις προσλήψεις εκπαιδευτικών, στη φθορά των υποδομών, στις ανισότητες της εκπαίδευσης που παρέχεται και στις πιέσεις γύρω από την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Τα χρήματα, μόνα τους, δεν φτάνουν για να επιστρέψει η πολιτική εμπιστοσύνη. Οι μαθητές χρειάζονται και αποδείξεις ότι η φωνή τους δεν θα φέρει παρακολούθηση, συλλήψεις ή απόρριψη.

Κοινωνικό συμβόλαιο που φθείρεται

Ποτέ το κοινωνικό συμβόλαιο στην Ευρώπη δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στις εκλογές, λέει ο ιστορικός. Μέσα του υπάρχει σιωπηρή συμφωνία: οι πολίτες αποδέχονται την εξουσία των δημοκρατικών θεσμών επειδή οι θεσμοί τούς προσφέρουν αξιόπιστη πορεία προς την ασφάλεια, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική πρόοδο. Η δημόσια εκπαίδευση έχει σε αυτή τη συμφωνία θέση ξεχωριστή, αφού κάνει την αφηρημένη ισότητα καθημερινή εμπειρία.

Αν το σχολείο δεν αντέχει αυτόν τον ρόλο, όσα ακολουθούν ξεπερνούν κατά πολύ τα κτίριά του. Οι μαθητές ζητούν εκπαιδευτικούς, ολιγομελή τμήματα, σχολικές εγκαταστάσεις που λειτουργούν και ένα καλύτερο μέλλον. Πιο βαθιά, το αίτημα αφορά την ιδιότητα του πολίτη: αν η Δημοκρατία θα τηρήσει τη δέσμευσή της και θα κάνει την ισότητα πραγματικότητα στη ζωή των νέων που μεγαλώνουν μέσα της.

Καλείται και η Ευρώπη να αφουγκραστεί τους μαθητές της Γαλλίας. Σπάνια ένα κοινωνικό συμβόλαιο καταρρέει από τη μια στιγμή στην άλλη, λέει ο Μπαρίς Καϊλί Μεσίνα. Φθείρεται βαθμιαία, όσο δίκαια αιτήματα μένουν χωρίς απάντηση, ώσπου μια γενιά ολόκληρη να συνειδητοποιήσει, με πικρό τρόπο και πάνω στους δρόμους, ότι το κράτος μπορεί να απουσιάζει όταν χρειάζεται στήριξη και να είναι υπερβολικά παρόν μόλις εμφανιστεί κοινωνική αμφισβήτηση.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow