Απαγορεύσεις στα social media για παιδιά: προστασία ή ψευδαίσθηση ασφάλειας

Μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας βρίσκονται αντιμέτωπες με αγωγές δισεκατομμυρίων, ενώ πληθαίνουν οι περιορισμοί στην πρόσβαση των ανηλίκων στα social media και εντείνονται οι ανησυχίες για την ψυχική υγεία των νέων. Το σύνολο αυτό διαμορφώνει ένα νέο τοπίο στον ψηφιακό κόσμο.

Κυβερνήσεις σε ολοένα περισσότερες χώρες είτε μελετούν είτε ήδη εφαρμόζουν απαγορεύσεις, με στόχο την προφύλαξη των παιδιών από διαδικτυακούς κινδύνους. Παραμένει, όμως, ανοιχτό το αν τέτοιες απαγορεύσεις μπορούν να αντιμετωπίσουν στην ουσία τα προβλήματα ψυχικής υγείας των νέων.

Αποζημιώσεις δισεκατομμυρίων και νέοι περιορισμοί

Από τον Μάρτιο, το YouTube και η Meta, στην οποία ανήκουν το Instagram και το Facebook, έχουν καταλήξει σε συμβιβασμούς ή έχουν καταβάλει αποζημιώσεις σε σειρά δικαστικών υποθέσεων. Το συνολικό ποσό ξεπερνά τα 17 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ανάμεσα στα όσα εξετάζονται είναι καταγγελίες για αμέλεια, για πλατφόρμες σχεδιασμένες έτσι ώστε να ενθαρρύνουν εθιστική χρήση από παιδιά και για παραπλανητικές διαβεβαιώσεις προς το κοινό σχετικά με την ασφάλεια και την ιδιωτικότητα.

Ταυτόχρονα, οι εταιρείες τεχνολογίας αντιμετωπίζουν ρυθμιστικό πλαίσιο που γίνεται διαρκώς αυστηρότερο.

Η Αυστραλία ήταν η πρώτη που επέβαλε απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 16 ετών. Το μέτρο άρχισε να εφαρμόζεται τον Δεκέμβριο του 2025 και ανάλογες πρωτοβουλίες ακολούθησαν και αλλού.

Ο κατάλογος περιλαμβάνει περισσότερες από 20 χώρες και εκτείνεται από την Ελλάδα ως τον Καναδά και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, όπου εξετάζονται ή προωθούνται περιορισμοί για ανηλίκους. Δεν υπάρχει ενιαίο μοντέλο: διαφέρουν τα όρια ηλικίας, το αν απαιτείται συγκατάθεση των γονέων και ο τρόπος με τον οποίο επαληθεύεται η ηλικία. Οι πλατφόρμες που βρίσκονται στο κέντρο της συζήτησης είναι το TikTok, το Instagram, το Facebook, το Snapchat, το YouTube και το X.

Τα κίνητρα, πάντως, δεν συμπίπτουν από χώρα σε χώρα, σύμφωνα με τον Άρι Λάιτμαν, καθηγητή Ψηφιακών Μέσων και Μάρκετινγκ.

Σε κάποιες χώρες το επιχείρημα αφορά την εθνική ασφάλεια και την πολιτική επιρροή εταιρειών από το εξωτερικό. Σε άλλες, προτάσσεται η προστασία της ιδιωτικότητας.

Σχεδόν σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η ψυχική υγεία των νέων προβάλλεται ως βασικό επιχείρημα υπέρ των περιορισμών, όπως γράφει ο Λάιτμαν σε άρθρο του στο The Conversation.

Η ψυχική υγεία των νέων στο προσκήνιο

Η συζήτηση για το αποτύπωμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δυνάμωσε μετά το 2024, όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του Τζόναθαν Χάιντ «The Anxious Generation» («Η αγχώδης γενιά»).

Κατά τον συγγραφέα, η πλατιά χρήση των ψηφιακών πλατφορμών επιδρά στην κοινωνική και στη νευρολογική ανάπτυξη των παιδιών και συνδέεται με την άνοδο του άγχους και της κατάθλιψης.

Στην προσέγγισή του, η απώλεια ύπνου, η διάσπαση της προσοχής, η μοναξιά, η κοινωνική σύγκριση και η πίεση για τελειότητα λειτουργούν ως μηχανισμοί μέσω των οποίων η ψηφιακή καθημερινότητα μπορεί να επιβαρύνει την ψυχολογία των νέων.

Οι ανησυχίες βρίσκουν έρεισμα και στα διαθέσιμα στοιχεία.

Μελέτη του 2026 έδειξε ότι οι νέοι ηλικίας 14 έως 20 ετών έχουν πιθανότητα πάνω από τη διπλάσια να αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας, σε σχέση με συνομηλίκους τους πριν από 50 χρόνια.

Παγκόσμιες εκτιμήσεις για το 2021 έδειξαν, παράλληλα, ότι έντονα συμπτώματα άγχους παρουσίαζε το 20,5% των νέων και έντονα συμπτώματα κατάθλιψης το 25,2%.

Η εικόνα, πάντως, παραμένει σύνθετη.

Περισσότερα περιστατικά αναγνωρίζονται χάρη στη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και στη βελτίωση της διάγνωσης. Η πανδημία COVID-19, από την πλευρά της, επιδείνωσε την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά.

Εκατομμύρια παιδιά είδαν την καθημερινότητά τους να αλλάζει ριζικά, όταν η εργασία, η εκπαίδευση και οι κοινωνικές επαφές μεταφέρθηκαν στο διαδίκτυο.

Έτσι, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενδέχεται να επιβαρύνουν την κατάσταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελούν αναγκαστικά τη μοναδική ή την κύρια αιτία της.

Οφέλη που συνυπάρχουν με τους κινδύνους

Για να στηριχθούν οι ηλικιακοί περιορισμοί, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συγκρίνονται συχνά με το αλκοόλ και τα τσιγάρα.

Η διαφορά, όμως, είναι ουσιαστική: οι ψηφιακές πλατφόρμες δεν αποτελούν μόνο πηγή κινδύνου, καθώς μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη σε κοινωνικό και εκπαιδευτικό επίπεδο.

Έφηβοι που αισθάνονται αποκομμένοι από το περιβάλλον τους βρίσκουν στα κοινωνικά δίκτυα δυνατότητα επικοινωνίας με ανθρώπους που έχουν παρόμοιες εμπειρίες και ενδιαφέροντα.

Τους δίνονται, επίσης, χώροι αυτοέκφρασης και ενημέρωσης, καθώς και η δυνατότητα να συμμετέχουν σε κοινότητες που μπορεί να μην υπάρχουν στην τοπική τους κοινωνία.

Σε έρευνα του Pew Research Center στις ΗΠΑ, το 80% των εφήβων δήλωσε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τους βοηθούν να μένουν ενήμεροι για όσα συμβαίνουν στη ζωή των φίλων τους.

Οι κίνδυνοι δεν είναι αμελητέοι. Η διαπίστωση αυτή δείχνει, όμως, ότι χρειάζεται πιο ισορροπημένη προσέγγιση.

Το να απαγορευτεί η πρόσβαση δεν διασφαλίζει ότι τα προβλήματα ψυχικής υγείας θα περιοριστούν, ιδιαίτερα εφόσον οι αιτίες τους είναι πολλαπλές και συνδέονται μεταξύ τους.

Εφαρμόζονται οι απαγορεύσεις στην πράξη;

Ζήτημα αποτελεί και το αν οι περιορισμοί αποδίδουν. Τα πρώτα στοιχεία από την Αυστραλία δείχνουν ότι αρκετοί ανήλικοι συνεχίζουν να μπαίνουν στις πλατφόρμες με ψευδή στοιχεία, με τροποποιημένες εικόνες ή μέσω εικονικών ιδιωτικών δικτύων (VPN).

Οι εκτιμήσεις που αναφέρονται θέλουν περίπου το 61% των παιδιών ηλικίας 12 έως 15 ετών να διατηρεί πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρά την απενεργοποίηση εκατομμυρίων λογαριασμών.

Την ίδια στιγμή, οι τεχνολογίες με τις οποίες ελέγχεται η ηλικία εμφανίζουν τρωτά σημεία και μπορούν να παρακαμφθούν.

Ορισμένοι ανήλικοι χρησιμοποιούν προγράμματα επεξεργασίας φωτογραφιών, εικόνες διασημοτήτων ή τη συνδρομή ενηλίκων προκειμένου να ξεπεράσουν τους βιομετρικούς ελέγχους. Άλλοι καταχωρίζουν ψευδή ημερομηνία γέννησης ή μπαίνουν από λογαριασμούς που έχουν επαληθευτεί ως ενήλικοι.

Η συλλογή φωτογραφιών, βιομετρικών στοιχείων και λοιπών προσωπικών δεδομένων για την εξακρίβωση της ηλικίας δημιουργεί, ταυτόχρονα, νέους κινδύνους για την ιδιωτικότητα.

Υπάρχει επίσης ο φόβος ότι οι αυστηρές απαγορεύσεις μπορεί να ωθήσουν ορισμένα παιδιά σε διαδικτυακούς χώρους με λιγότερο έλεγχο και, ενδεχομένως, μεγαλύτερη επικινδυνότητα.

Από την απαγόρευση σε μέτρα ουσιαστικής προστασίας

Μια στρατηγική με καλύτερες πιθανότητες αποτελέσματος, αντί για καθολικές απαγορεύσεις, θα μπορούσε να στηριχθεί σε αυστηρότερα πρότυπα ασφάλειας, ενεργοποιημένα από προεπιλογή, σύμφωνα με τον Λάιτμαν.

Οι λογαριασμοί των ανηλίκων θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να μην εντοπίζονται από αγνώστους. Οι ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, από την πλευρά τους, θα πρέπει να περιορίζουν την ανεπιθύμητη επικοινωνία και την έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο.

Χρειάζεται ακόμη να μπουν όρια σε σχεδιαστικές πρακτικές που ενθαρρύνουν παρατεταμένη και καταναγκαστική χρήση. Σε αυτές περιλαμβάνονται ορισμένοι μηχανισμοί ειδοποιήσεων και οι αλγοριθμικές προτάσεις που δυσκολεύουν τους χρήστες να απομακρυνθούν από την οθόνη.

Στην ίδια λογική εντάσσονται η εκπαίδευση των παιδιών στον ψηφιακό αλφαβητισμό, η ενίσχυση δραστηριοτήτων εκτός διαδικτύου και η υποστήριξη των γονέων, ώστε να αναγνωρίζουν νωρίς ενδείξεις προβληματικής χρήσης. Όταν εμφανίζονται δυσκολίες, οι οικογένειες χρειάζεται να μπορούν να απευθύνονται σε προσβάσιμες υπηρεσίες ψυχικής υγείας, χωρίς εμπόδια.

Οι ίδιοι οι νέοι, τέλος, πρέπει να μετέχουν στη διαμόρφωση των πολιτικών που τους αφορούν.

Μέσα από την εμπειρία τους μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητό ποιους κινδύνους αντιμετωπίζουν και γιατί δυσκολεύονται να περιορίσουν τη χρήση των ψηφιακών πλατφορμών.