Αντιπαράθεση για τον Νείλο και νέα κλιμάκωση στο Κέρας της Αφρικής

Το νερό μετατρέπεται σε κεντρικό πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης στο Κέρας της Αφρικής. Εμφύλιοι πόλεμοι, ανθρωπιστικές κρίσεις και εδαφικές διαφορές δοκιμάζουν ήδη την περιοχή. Σε αυτά έρχεται να προστεθεί ο ανταγωνισμός γύρω από τον έλεγχο των νερών του Νείλου.

Πέντε κρίσεις που έως πρότινος εξετάζονταν ως μάλλον ξεχωριστές μεταξύ τους παρουσιάζουν πλέον όλο και περισσότερα κοινά στοιχεία. Ο σουδανικός εμφύλιος, η διένεξη για το μεγάλο υδροηλεκτρικό φράγμα της Αιθιοπίας, η προσπάθεια της Αντίς Αμπέμπα να εξασφαλίσει πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα, η αστάθεια στη Σομαλία και η νέα έξαρση των μαχών στο Τιγκράι διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερα σύνθετο γεωπολιτικό τοπίο.

Η ανησυχία φάνηκε στη συνάντηση τεσσάρων ηγετών που έγινε στις 4 Οκτωβρίου στο Νέο Ελ Αλαμέιν της Αιγύπτου. Ο Αιγύπτιος πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι φιλοξένησε τον πρόεδρο της Ερυθραίας Ισαΐα Αφουέρκι, τον πρόεδρο της Σομαλίας Χασάν Σεΐχ Μοχάμουντ και τον στρατηγό Αμπντέλ Φατάχ αλ Μπουρχάν, επικεφαλής του Μεταβατικού Συμβουλίου Κυριαρχίας του Σουδάν.

Από την τετραμερή σύνοδο προέκυψε κοινή διακήρυξη. Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι απαιτείται σεβασμός της εθνικής κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του διεθνούς δικαίου. Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στη διαχείριση των διασυνοριακών ποταμών, με ειδική αναφορά στον Νείλο.

Οι τέσσερις πλευρές υποστήριξαν τη συνεργασία και τη διαβούλευση πριν από έργα που επηρεάζουν τις υδάτινες ροές. Απέρριψαν μονομερείς ενέργειες ικανές να βλάψουν τις χρήσεις νερού που ήδη υπάρχουν στην Αίγυπτο και στο Σουδάν.

Στο κέντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται το Μεγάλο Φράγμα της Αιθιοπικής Αναγέννησης, γνωστό ως GERD, στον Γαλάζιο Νείλο. Το έργο συγκαταλέγεται στα μεγαλύτερα υδροηλεκτρικά της Αφρικής. Η εγκατεστημένη ισχύς του φτάνει περίπου τα 5.150 μεγαβάτ και ο ταμιευτήρας έχει χωρητικότητα περίπου 74 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού.

Για την Αιθιοπία το φράγμα λειτουργεί ως σύμβολο οικονομικής ανάπτυξης και ενεργειακής ανεξαρτησίας. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να στηρίξει την εγχώρια βιομηχανία, να διευρύνει την πρόσβαση εκατομμυρίων πολιτών στον ηλεκτρισμό και να ανοίξει δυνατότητες εξαγωγής ενέργειας προς γειτονικές χώρες.

Για την Αίγυπτο το ζήτημα έχει υπαρξιακό χαρακτήρα. Η εξάρτηση της χώρας από τα νερά του Νείλου είναι εξαιρετικά μεγάλη, τόσο για την ύδρευση και τη γεωργία όσο και για την οικονομική δραστηριότητα. Σημαντική μεταβολή στις διαθέσιμες ποσότητες, ιδίως σε παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας, μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα.

Το Κάιρο επιζητεί δεσμευτική συμφωνία για τον τρόπο λειτουργίας του φράγματος, με έμφαση στη διαχείριση του νερού όταν οι βροχοπτώσεις είναι χαμηλές. Η Αιθιοπία αντιτείνει πως της ανήκει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τους φυσικούς πόρους της προς όφελος της ανάπτυξής της και πως το έργο δεν στοχεύει να ζημιώσει τις χώρες που βρίσκονται κατάντη.

Η διαφορά δεν σταματά στην ποσότητα του νερού. Τίθεται επίσης το ερώτημα ποιος αποφασίζει για τη διαχείρισή του, ποιος έχει τον έλεγχο των υποδομών και ποιος μπορεί να επηρεάζει τη ροή ενός ποταμού από τον οποίο εξαρτώνται δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι.

Την ίδια ώρα, η Αιθιοπία επιδιώκει πιο άμεση έξοδο στην Ερυθρά Θάλασσα. Μετά την ανεξαρτησία της Ερυθραίας το 1993, παραμένει περίκλειστο κράτος. Για το εξωτερικό της εμπόριο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις λιμενικές υποδομές γειτονικών χωρών.

Οι επιδιώξεις αυτές έχουν συναντήσει αντιδράσεις στην Ερυθραία και στη Σομαλία. Αγγίζουν ζητήματα κυριαρχίας, ασφάλειας και ελέγχου στρατηγικών εμπορικών διαδρομών.

Τον Οκτώβριο η κατάσταση επιδεινώθηκε, με νέα κλιμάκωση των συγκρούσεων στο Τιγκράι, στη βόρεια Αιθιοπία. Οι αιθιοπικές κυβερνητικές δυνάμεις εξαπέλυσαν στρατιωτικές επιχειρήσεις και η ένταση με την Ερυθραία ανέβηκε σε επικίνδυνο επίπεδο. Η Αντίς Αμπέμπα κατηγόρησε την Ασμάρα ότι επενέβη στρατιωτικά στο έδαφός της. Οι κατηγορίες απορρίπτονται από την ερυθραϊκή πλευρά.

Οι εξελίξεις τροφοδοτούν φόβους για επανάληψη ευρύτερης σύγκρουσης. Έχουν περάσει μόλις τέσσερα χρόνια από την ειρηνευτική συμφωνία του 2022, με την οποία είχε τερματιστεί ο καταστροφικός πόλεμος στο Τιγκράι.

Αυξημένος κίνδυνος ασθενειών

Στο Σουδάν ο εμφύλιος πόλεμος, που συνεχίζεται από το 2023, έχει ήδη προκαλέσει τεράστια ανθρωπιστική κρίση. Οι συγκρούσεις κατέστρεψαν υποδομές, εκτόπισαν εκατομμύρια ανθρώπους και περιόρισαν την πρόσβαση σε καθαρό πόσιμο νερό και σε υπηρεσίες υγιεινής.

Με κατεστραμμένα τα δίκτυα ύδρευσης και με τα συστήματα επεξεργασίας νερού εκτός λειτουργίας, μεγαλώνει ο κίνδυνος υδατογενών ασθενειών. Η επιβάρυνση αφορά πληθυσμό που ήδη αντιμετωπίζει ελλείψεις τροφίμων και ιατρικής περίθαλψης.

Το ότι οι κρίσεις συνδέονται δεν σημαίνει πως κάθε πόλεμος στην περιοχή γίνεται αποκλειστικά για το νερό. Οι συγκρούσεις έχουν βαθιές πολιτικές, ιστορικές, εθνοτικές και στρατηγικές αιτίες. Ο έλεγχος των υδάτων, ωστόσο, έχει εξελιχθεί σε σημαντικό παράγοντα των περιφερειακών ισορροπιών.

Η κλιματική αλλαγή εισάγει επιπλέον αβεβαιότητα. Παρατεταμένες ξηρασίες, έντονες πλημμύρες και μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων δυσκολεύουν τον σχεδιασμό της γεωργικής παραγωγής και τη διαχείριση των αποθεμάτων νερού.

Για τις κυβερνήσεις της περιοχής το νερό δεν είναι απλώς φυσικός πόρος. Από αυτό εξαρτώνται η επισιτιστική ασφάλεια, η παραγωγή ενέργειας, η οικονομική ανάπτυξη και η πολιτική σταθερότητα.

Η τετραμερής σύνοδος του Ελ Αλαμέιν δείχνει ότι οι περιφερειακοί ανταγωνισμοί περνούν σε νέα φάση διπλωματικού συντονισμού. Δεν συνιστά από μόνη της απόδειξη ότι συγκροτείται στρατιωτική συμμαχία εναντίον της Αιθιοπίας. Καταγράφει, όμως, σύγκλιση συμφερόντων χωρών που ανησυχούν για όσα συμβαίνουν στον Νείλο και στην Ερυθρά Θάλασσα.

Το μεγαλύτερο διακύβευμα είναι αν οι χώρες της περιοχής θα μπορέσουν να συμφωνήσουν σε κοινά αποδεκτό πλαίσιο για τη διαχείριση των διασυνοριακών υδάτων. Στην αντίθετη περίπτωση, οι διαφωνίες θα συνεχίσουν να ενισχύουν την καχυποψία και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς.

Σε μία από τις πιο ασταθείς περιοχές του πλανήτη, το νερό μπορεί να λειτουργήσει είτε ως πεδίο συνεργασίας είτε ως πρόσθετη πηγή σύγκρουσης. Από αυτή την επιλογή θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό το μέλλον εκατομμυρίων ανθρώπων στο Κέρας της Αφρικής.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow