Νέα όρια φεριτίνης για να εντοπίζονται περιστατικά έλλειψης σιδήρου που έως τώρα διαφεύγουν

Η αναιμία από έλλειψη σιδήρου, η σιδηροπενική, εμφανίζεται όταν πέφτουν τα επίπεδα αιμοσφαιρίνης στο αίμα και μπορεί να δυσκολέψει την καθημερινή ζωή των ασθενών. Με έγκαιρη διάγνωση μπορεί να δοθεί η κατάλληλη θεραπεία.

Χωρίς προηγούμενη ιατρική εκτίμηση, η λήψη σκευασμάτων σιδήρου δεν συνιστάται. Μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση.

Η έλλειψη σιδήρου αποτελεί την πιο συχνή διατροφική ανεπάρκεια παγκοσμίως. Εκτιμάται ότι αφορά περίπου έναν στους τρεις ανθρώπους, γύρω στα 2 δισεκατομμύρια διεθνώς και 10 εκατομμύρια ενήλικες μόνο στις ΗΠΑ.

Παρά τη συχνότητα και τις διαθέσιμες αποτελεσματικές θεραπείες, πολλοί ασθενείς ζουν με συμπτώματα επί μήνες ή και χρόνια πριν τεθεί διάγνωση. Η Αμερικανική Αιματολογική Εταιρεία (ASH) αναφέρει ότι σε ομάδες υψηλού κινδύνου διαφεύγει έως και το 70% των περιστατικών, εξαιτίας περιορισμένου ελέγχου και μεγάλης ποικιλίας στα εργαστηριακά όρια αναφοράς.

Για να καλυφθεί το κενό, η ASH δημοσίευσε στις 16 Σεπτεμβρίου 2026 νέες, τεκμηριωμένες κατευθυντήριες οδηγίες κλινικής πρακτικής (Blood Advances, 2026). Αφορούν τη διάγνωση της έλλειψης σιδήρου σε ενήλικες, μικρά παιδιά, άτομα με έμμηνο ρύση, εγκύους και ασθενείς με φλεγμονή. Το περιοδικό JAMA στάθηκε πρόσφατα στη σημασία τους και σημείωσε ότι επιδιώκεται η τυποποίηση των ορίων φεριτίνης και ο περιορισμός των χαμένων διαγνώσεων.

Τις βασικές επισημάνσεις συνοψίζουν οι γιατροί του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα», Κωνσταντίνος Γιάννακας και Θάνος Δημόπουλος.

Έλλειψη σιδήρου: τι είναι και ποιοι κινδυνεύουν

Ο σίδηρος είναι αναγκαίος για την παραγωγή της αιμοσφαιρίνης, του μορίου στα ερυθρά αιμοσφαίρια που μεταφέρει οξυγόνο σε ολόκληρο τον οργανισμό. Χρειάζεται επίσης για τον εγκέφαλο, το ανοσοποιητικό, τους μυς, το δέρμα, τα μαλλιά και τα νύχια. Αποθηκεύεται κυρίως στην πρωτεΐνη φεριτίνη και τα επίπεδά της στο αίμα αποτυπώνουν το μέγεθος των αποθεμάτων.

Η έλλειψη εξελίσσεται βήμα βήμα. Πρώτα οι ανάγκες ξεπερνούν την πρόσληψη και αδειάζουν οι αποθήκες: η φεριτίνη μειώνεται, ενώ η αιμοσφαιρίνη παραμένει φυσιολογική. Στη συνέχεια πλήττεται η παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Τελικά εγκαθίσταται σιδηροπενική αναιμία, με ερυθρά μικρά και ωχρά, δηλαδή μικροκυτταρικά και υπόχρωμα.

Είναι η συχνότερη αιματολογική πάθηση στον κόσμο. Αν μείνει χωρίς αντιμετώπιση, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές, ακόμη και απειλητικές για τη ζωή. Η έλλειψη σιδήρου μπορεί να υπάρχει και να προκαλεί συμπτώματα πολύ πριν εμφανιστεί αναιμία.

Κύρια αιτία της έλλειψης σιδήρου είναι η απώλεια αίματος. Αυξημένο κίνδυνο διατρέχουν:

• Άτομα με έμμηνο ρύση, κυρίως όταν η περίοδος είναι βαριά ή διαρκεί περισσότερο, μαζί με τις εγκύους και τις θηλάζουσες, λόγω των αυξημένων αναγκών τους.
• Βρέφη, μικρά παιδιά και έφηβοι, εξαιτίας της γρήγορης ανάπτυξης.
• Άνδρες και γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Σε αυτές τις ομάδες η συχνότερη αιτία είναι η χρόνια, «σιωπηλή» απώλεια αίματος από το πεπτικό, για παράδειγμα έλκος, αιμορροΐδες ή όγκοι, και γι' αυτό το γαστρεντερικό σύστημα ελέγχεται πάντοτε.
• Άτομα με προβλήματα απορρόφησης, όπως κοιλιοκάκη, φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, ατροφική γαστρίτιδα, λοίμωξη από Helicobacter pylori ή επέμβαση βαριατρικής χειρουργικής.
• Άτομα που ακολουθούν περιοριστικές δίαιτες ή ζουν με χρόνια νοσήματα, όπως χρόνια νεφρική νόσο, καρδιακή ανεπάρκεια και ρευματολογικές παθήσεις.

Τα συμπτώματα που εμφανίζονται

Συχνά είναι ήπια και μη ειδικά, και αυτό εξηγεί την καθυστέρηση της διάγνωσης. Περιλαμβάνουν κόπωση και έλλειψη ενέργειας, αδυναμία, ζάλη, δύσπνοια, ταχυκαρδία, πονοκέφαλο, ωχρότητα και δυσκολία συγκέντρωσης.

Μπορεί επίσης να παρουσιαστεί σύνδρομο ανήσυχων ποδιών. Σε σοβαρή έλλειψη περιγράφονται πίκα, ακατανίκητη επιθυμία για κατανάλωση πάγου ή ουσιών που δεν είναι φαγώσιμες, καθώς και γλωσσίτιδα, χειλίτιδα και κοιλονυχία, δηλαδή νύχια σε σχήμα κουταλιού.

Η διάγνωση και οι αλλαγές των νέων οδηγιών

Για τη διάγνωση αρκούν απλές αιματολογικές εξετάσεις: γενική αίματος, σίδηρος ορού, ικανότητα δέσμευσης σιδήρου, κορεσμός τρανσφερρίνης, δικτυοερυθροκύτταρα, επίχρισμα περιφερικού αίματος και κυρίως φεριτίνη ορού. Η τελευταία θεωρείται ο καλύτερος έμμεσος δείκτης των συνολικών αποθεμάτων σιδήρου.

Η φεριτίνη, ωστόσο, ανήκει στις πρωτεΐνες οξείας φάσης. Αυξάνεται σε φλεγμονή, λοιμώξεις και καρκίνο, με αποτέλεσμα μια τιμή φυσιολογική ή αυξημένη να μην αποκλείει την έλλειψη σιδήρου σε αυτούς τους ασθενείς. Μέχρι σήμερα δεν είχε υπάρξει συμφωνία για το κατώφλι κάτω από το οποίο η φεριτίνη θεωρείται χαμηλή. Πολλά εργαστήρια χρησιμοποιούσαν το κατώτερο φυσιολογικό, στηριγμένο σε πληθυσμούς που χαρακτηρίζονταν «υγιείς» αλλά περιλάμβαναν πολλά άτομα με λανθάνουσα έλλειψη σιδήρου. Έτσι τα όρια έβγαιναν τεχνητά χαμηλά.

Η πολυεπιστημονική επιτροπή της ASH, με συμμετοχή και εκπροσώπου ασθενών, αξιολόγησε συστηματικά τα διαθέσιμα στοιχεία με τη μεθοδολογία GRADE και κατέληξε σε πέντε συστάσεις. Η βασική αλλαγή είναι η αύξηση των ορίων φεριτίνης για τη διάγνωση σε όλους τους πληθυσμούς, ανεξάρτητα από το αν υπάρχει αναιμία.

• Παιδιά από 9 μηνών έως 4 ετών: το προηγούμενο όριο ήταν ≤12 ng/mL και το νέο είναι ≤20 ng/mL.
• Ενήλικες, άτομα με έμμηνο ρύση και έγκυοι: το προηγούμενο όριο ήταν ≤15 ng/mL και το νέο είναι ≤30 ng/mL.
• Ομάδες υψηλού κινδύνου, για παράδειγμα με βαριά έμμηνο ρύση ή έγκυοι με αναιμία: το νέο όριο είναι ≤50 ng/mL.
• Ενήλικες με φλεγμονή, όπως καρκίνος, ΙΦΝΕ και λοιμώξεις: νέο όριο φεριτίνη <100 ng/mL ή κορεσμός τρανσφερρίνης <20%.

Στις εγκύους η επιτροπή συνιστά ρητά να μην χρησιμοποιείται πλέον το όριο των 15 ng/mL. Για τους ασθενείς με φλεγμονή προτείνεται συνδυασμός φεριτίνης και κορεσμού τρανσφερρίνης, και αρκεί να πληρούται το ένα από τα δύο κριτήρια. Ο κορεσμός τρανσφερρίνης μετριέται ιδανικά μετά από νηστεία περίπου 5 έως 9 ωρών, χωρίς σκευάσματα σιδήρου ή πολυβιταμίνες.

Τα όρια καθοδηγούν. Δεν απαιτούν θεραπεία και δεν αποτελούν αυτόματο έναυσμα για χορήγηση σιδήρου. Η απόφαση λαμβάνεται με βάση την αιτία, την κλινική εικόνα και το ισοζύγιο οφέλους και κινδύνου. Τα δεδομένα στα οποία στηρίζονται οι συστάσεις έχουν χαμηλή ή πολύ χαμηλή βεβαιότητα. Η επιτροπή καταγράφει ερευνητικά κενά, ανάμεσά τους τον προσυμπτωματικό έλεγχο των γυναικών.

Η αντιμετώπιση

Η σιδηροπενική αναιμία αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά, με δύο βασικούς άξονες: την εύρεση και τη διόρθωση της αιτίας. Θεωρείται κακή πρακτική να δίνεται σίδηρος χωρίς να αναζητείται η αιτία. Η πηγή της απώλειας αίματος πρέπει να αναζητείται ακόμη και όταν η αναιμία είναι ήπια, αφού μπορεί να αποτελεί το μόνο σημάδι λανθάνοντος καρκίνου του πεπτικού.

Ο σίδηρος από το στόμα αποτελεί θεραπεία πρώτης γραμμής για τους περισσότερους ασθενείς. Συχνά δίνεται κάθε δεύτερη ημέρα, σχήμα που βελτιώνει την απορρόφηση και μειώνει τις γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Η βιταμίνη C ενισχύει την απορρόφηση. Η αγωγή συνεχίζεται περίπου 6 μήνες μετά την αποκατάσταση της αιμοσφαιρίνης, ώστε να γεμίσουν ξανά τα αποθέματα.

Ο ενδοφλέβιος σίδηρος φυλάσσεται για ασθενείς που δεν ανέχονται τον από του στόματος σίδηρο ή δεν ανταποκρίνονται σε αυτόν, για όσους έχουν συνεχιζόμενη σημαντική απώλεια αίματος, καθώς και όταν χρειάζεται γρήγορη αναπλήρωση. Τέτοιες περιπτώσεις είναι η σοβαρή αναιμία, ένα προγραμματισμένο χειρουργείο και το τρίτο τρίμηνο της κύησης.

Η ανταπόκριση έρχεται συνήθως γρήγορα. Μέσα σε 1 έως 2 εβδομάδες η αιμοσφαιρίνη αρχίζει να αυξάνεται και μέσα σε περίπου δύο μήνες αναμένεται διόρθωση της αναιμίας. Αν η ανταπόκριση δεν είναι επαρκής, αναζητούνται συνεχιζόμενη αιμορραγία, δυσαπορρόφηση ή κάποιο υποκείμενο νόσημα. Η ASH έχει αναφέρει ότι το 2027 αναμένονται νέες οδηγίες που θα αφορούν τη θεραπεία της έλλειψης σιδήρου.

Καθώς τα νέα όρια είναι υψηλότερα, κάποια άτομα που παλαιότερα κρίθηκαν ότι δεν έχουν έλλειψη σιδήρου, ιδίως όσα είχαν φεριτίνη κοντά στο παλιό όριο, μπορεί πλέον να πληρούν τα κριτήρια.

Για όσους ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου ή εμφανίζουν επίμονη κόπωση και συναφή συμπτώματα, προτείνεται συζήτηση με τον γιατρό για έλεγχο της φεριτίνης βάσει των νέων ορίων. Αντίθετα, αυτοθεραπεία με σκευάσματα σιδήρου χωρίς ιατρική εκτίμηση δεν συνιστάται, γιατί μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση της υποκείμενης αιτίας.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow