Η δυσθρεψία πλήττει την υγεία και την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων

Τι καλύπτει ο όρος δυσθρεψία

Η δυσθρεψία συνδέεται με τη διαταραχή της θρέψης. Ο όρος είναι σύνθετος και προέκυψε ως μεταφραστικό δάνειο από την αγγλική λέξη malnutrition. Ετυμολογικά απαρτίζεται από τρία στοιχεία: το πρόθεμα δυσ-, που δηλώνει δυσκολία, το ουσιαστικό θρέψη, από το ρήμα τρέφω, δηλαδή την παροχή τροφής για την ανάπτυξη και τη διατήρηση ενός οργανισμού, και την παραγωγική κατάληξη -ια, με την οποία σχηματίζονται θηλυκά αφηρημένα ουσιαστικά που δηλώνουν κατάσταση ή ιδιότητα.

Σήμερα η λέξη περιγράφει την κλινική κατάσταση στην οποία η πρόσληψη τροφής είναι ελλιπής ή υπερβολική και καταλήγει σε διαταραχή της υγείας. Στην κλινική πράξη, όμως, ταυτίζεται με τη μειωμένη πρόσληψη ή απορρόφηση θρεπτικών συστατικών. Ακολουθούν σημαντική απώλεια βάρους και μυϊκή αδυναμία. Η δραστηριότητα του ατόμου περιορίζεται αισθητά και στήνεται ένας φαύλος κύκλος επιδείνωσης της μυϊκής καταβολής και της αδυναμίας που τη συνοδεύει.

Οι λόγοι που η τρίτη ηλικία είναι πιο ευάλωτη

Στη σημερινή εποχή η δυσθρεψία αποτελεί σοβαρό καθημερινό πρόβλημα για πολλούς ανθρώπους, ιδίως για ηλικιωμένους και υπερήλικες. Αφορά μεγάλες ομάδες με διαταραχή θρέψης εξαιτίας σημαντικών προβλημάτων υγείας.

Ο παγκόσμιος πληθυσμός των ενηλίκων άνω των 65 ετών προβλέπεται να φτάσει τα 1,6 δισεκατομμύρια έως το 2050. Η αύξηση συνοδεύεται από μεγαλύτερη επιβάρυνση της πολυνοσηρότητας, η οποία απαιτεί σύνθετη φαρμακολογική διαχείριση. Η πλειονότητα των ενηλίκων άνω των 65 ετών έχει αυξημένη πιθανότητα να αναπτύξει υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη, υπερλιπιδαιμία, νεφρική ή καρδιακή ανεπάρκεια.

Προβλήματα κατάποσης αντιμετωπίζει το 75% των ηλικιωμένων. Δυσκολία στην κίνηση έχει το 44%, καρδιαγγειακή νόσο το 29% και νοσήματα του αναπνευστικού συστήματος το 24%. Τελική συνέπεια είναι ότι το 92% έχει τουλάχιστον ένα χρόνιο νόσημα, ενώ μεγάλο ποσοστό συνδυάζει δύο ή περισσότερες παθολογικές καταστάσεις.

Τα νοσήματα αυτά συνοδεύονται, σε γενικές γραμμές, από αλλαγή της διάθεσης, πολυφαρμακία, μείωση της όρεξης και αυξημένη μυϊκή καταβολή. Η καταβολή επιδεινώνεται από τη λήψη φαρμάκων, για παράδειγμα ορισμένων στατινών. Αλλάζουν και οι διατροφικές συνήθειες, ώστε να προσαρμόζονται στα υποκείμενα νοσήματα, ενώ μειώνεται η κατανάλωση πρωτεϊνών.

Επακόλουθο είναι η μείωση της δραστηριότητας, η πτώση της μυϊκής ισχύος, η απώλεια βάρους (πίνακας 1) και η σαρκοπενία. Η σαρκοπενία ορίζεται ως μειωμένη μυϊκή μάζα που οδηγεί σε μειωμένη μυϊκή δύναμη και, βαθμιαία, σε έκπτωση της σωματικής απόδοσης στις καθημερινές δραστηριότητες. Έτσι, στην έννοια της δυσθρεψίας περιλαμβάνεται και αυτή η σοβαρή κατάσταση.

Ενδείξεις για έγκαιρη αναγνώριση

Η έγκαιρη διαπίστωση της δυσθρεψίας έχει σημασία για την έγκαιρη και ουσιαστική πρόληψη και αντιμετώπιση των προβλημάτων που έπονται. Ο ίδιος ο ηλικιωμένος, το οικογενειακό περιβάλλον ή οι φροντιστές καλούνται να εντοπίσουν άμεσα τις πρώτες ενδείξεις. Σε αυτές ανήκουν η μειωμένη όρεξη, η έλλειψη ενδιαφέροντος για το φαγητό και η αλλαγή των διατροφικών συνηθειών, όπως η αποστροφή στη λήψη κρέατος. Προστίθενται τα ρούχα που σταδιακά φαρδαίνουν, το αίσθημα χρόνιας κόπωσης, ο περιορισμός της φυσικής δραστηριότητας και η μείωση της μυϊκής ισχύος. Ανάμεσα στα σημάδια είναι επίσης η μείωση του τριχωτού της κεφαλής και η λέπτυνση του δέρματος ή των ονύχων.

Αντικειμενική προσέγγιση της δυσθρεψίας αποτελεί η απώλεια βάρους μεγαλύτερη του 5%-10% μέσα σε διάστημα 6 μηνών.

Το διατροφικό κενό και οι συνέπειές του

Το διατροφικό κενό προκύπτει και από τη μειωμένη πρόσληψη τροφής και από τις αυξημένες ανάγκες των ατόμων ηλικίας άνω των 60-65 ετών. Οι ανάγκες τους σε πρωτεΐνες είναι έως και 2,5 φορές υψηλότερες σε σύγκριση με υγιείς νεότερους ενήλικες. Άτομο άνω των 65 ετών, με σωματικό βάρος 65 κιλά, υπολογίζεται ότι χρειάζεται ημερησίως 80 έως 180 γραμμάρια πρωτεΐνης, έναντι περίπου 50 γραμμαρίων για ένα νεαρότερο άτομο. Η διαφορά αντιστοιχεί σε ποσότητα πρωτεΐνης περίπου ίση με 3 γιαούρτια ή 200 γραμμάρια κοτόπουλο. Τις ανάγκες αυτές τις καλύπτει μόλις 1 στους 2 ηλικιωμένους.

Το αποτέλεσμα είναι αυξημένος κίνδυνος επιπλοκών, με μείωση της μυϊκής ισχύος, δυσκολία στη βάδιση και στη διατήρηση της ισορροπίας και μεγαλύτερη πιθανότητα πτώσεων και καταγμάτων. Από την άλλη, ο περιορισμός της καθημερινής δραστηριότητας, είτε λόγω υποκείμενων νοσημάτων είτε λόγω των επιπλοκών τους είτε λόγω μειωμένης μυϊκής ισχύος, οδηγεί σε κατ' οίκον περιορισμό. Μειώνεται η έκθεση στον ήλιο και, κατά συνέπεια, η απορρόφηση της βιταμίνης D. Επιβαρύνεται επιπλέον η οστεοπόρωση, η οποία ούτως ή άλλως είναι παρούσα, όπως και η διαδικασία μείωσης της οστικής μάζας, ιδιαίτερα στον γυναικείο πληθυσμό, λόγω της μείωσης των οιστρογόνων με την εμμηνόπαυση.

Η κατάσταση της δυσθρεψίας στους ηλικιωμένους ασθενείς αυξάνει την ευπάθεια στην ανάπτυξη νοσημάτων που επιβαρύνουν την υγεία και επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξή τους. Οι λοιμώξεις έχουν αυξημένη επίπτωση, βαρύτερη κλινική εικόνα, δυσκολότερη αντιμετώπιση και επιβαρυμένη έκβαση. Παρουσιάζεται αύξηση των επιπλοκών και της θνητότητας των χειρουργικών επεμβάσεων. Σε ασθενείς με κακοήθειες η δυσθρεψία όχι μόνο επιδεινώνεται, αλλά επιβαρύνει και τη φυσική τους κατάσταση, με μείωση των δραστηριοτήτων και της ανταπόκρισης στους θεραπευτικούς χειρισμούς. Η αυξημένη επίπτωση των επιπλοκών έχει σημαντικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις, αυξάνει τον χρόνο νοσηλείας και περιορίζει περαιτέρω τη φυσική κατάσταση.

Οι επιπτώσεις της δυσθρεψίας ξεκινούν από τα διατροφικά κενά που προκύπτουν από τη μείωση των προσλαμβανόμενων πρωτεϊνών και βιταμινών, μαζί με τη μείωση της φυσικής δραστηριότητας. Σταδιακά οδηγούν σε έκπτωση της ποιότητας της καθημερινότητας, σε κοινωνικό αποκλεισμό, σε μείωση των ενδιαφερόντων και σε γνωσιακή έκπτωση.

Πρόληψη, διατροφή και κάλυψη του κενού

Η διαχείριση της δυσθρεψίας χρειάζεται να καθοδηγείται από τη ρήση του Ιπποκράτη «Το δε προνοείν και προλαμβάνειν κρείττον εστί του θεραπεύειν». Απαιτούνται επομένως έγκαιρη διάγνωση και άμεση αντιμετώπιση. Άμεση παρέμβαση χρειάζονται η απώλεια βάρους, η μειωμένη πρόσληψη πρωτεϊνών και η μείωση της μυϊκής μάζας, με τη σταδιακή έκπτωση της κινητικότητας. Ο σκοπός δεν είναι μόνο να ανακοπεί η πορεία της δυσθρεψίας, αλλά και να δοθεί ποιότητα ζωής στα άτομα άνω των 60 ετών.

Η πρόληψη και η καλύτερη διαχείριση της δυσθρεψίας συνίστανται, στην ουσία, στο να δοθεί βάρος στην ποιότητα της διατροφής, με επαρκή πρωτεϊνική κάλυψη και τις απαραίτητες βιταμίνες που χρειάζεται ο οργανισμός. Η φυσική κατάσταση υποστηρίζεται με καθημερινή άσκηση, για τη διατήρηση της μυϊκής ισχύος και της φυσιολογικής καθημερινής δραστηριότητας. Χρήσιμη είναι η εμβολιαστική κάλυψη έναντι των εποχιακών λοιμώξεων για τα άτομα άνω των 60 ετών, γιατί η δυσθρεψία αυξάνει την ευαισθησία τους στις λοιμώξεις.

Σημαντική συμβολή έχει η διατροφική υποστήριξη ειδικών ιατρών και διαιτολόγων (διατροφολόγων) στη στήριξη των ηλικιωμένων, ανάλογα με τις ανάγκες των υποκείμενων νοσημάτων. Η στήριξη περιλαμβάνει σωστή διατροφή και πιθανή ενίσχυση με σωστά και κατάλληλα πόσιμα θρεπτικά σκευάσματα ειδικής διατροφής. Τα σκευάσματα αυτά αποδίδουν υψηλή ποσότητα ενέργειας, πρωτεΐνης και άλλων θρεπτικών συστατικών. Στόχος της κατανάλωσής τους είναι να συμβάλουν στην κάλυψη του διατροφικού κενού των ηλικιωμένων ασθενών και, ως επακόλουθο, να βελτιώσουν τη μυϊκή κατάσταση και την ποιότητα ζωής.

Με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, βάρος δίνεται στην πρόληψη και στην αντιμετώπιση της δυσθρεψίας.

Μαρίνα Μαντζουράνη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Παθολογίας, Α΄ Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ, Λαϊκό Νοσοκομείο, Αθήνα.

Μείνετε σε επαφή μαζί μας:
Κάντε like κι ακολουθήστε τη σελίδα μας στο Facebook
Στο Twitter: Follow