Η μακρά ιστορία των κοινωνικών εξεγέρσεων και της καταστολής στη Γαλλία

Τις τελευταίες εβδομάδες, η διεθνής ειδησεογραφία για τη Γαλλία γεμίζει με εικόνες από κτίρια που καίγονται, καταστήματα που έχουν καταστραφεί και εμπορικούς δρόμους που έχουν λεηλατηθεί.

Τίτλοι όπως «Η Γαλλία φλέγεται», «Η Γαλλία σε αναταραχή» και «Χάος στη Γαλλία» εμφανίζονται σε διεθνή Μέσα, με την έμφαση να πέφτει στα βίαια επεισόδια ενός φοιτητικού κινήματος που στη βάση του παραμένει ειρηνικό και ζητά καλύτερες συνθήκες στην εκπαίδευση.

Για να εξηγηθεί, όμως, γιατί τέτοια φαινόμενα ξαναεμφανίζονται στη Γαλλία, χρειάζεται βαθύτερη ματιά στην ιστορία των κοινωνικών συγκρούσεων της χώρας και στην ίδια την έννοια της βίας, σημειώνει η ιστορικός Λουντιβίν Μπαντινί στο Al Jazeera.

Διαφορετικές μορφές βίας

Στη δημόσια συζήτηση της εποχής μας, η λέξη «βία» χρησιμοποιείται συχνά χωρίς διάκριση για καταστάσεις που διαφέρουν ριζικά: από το σπάσιμο μιας βιτρίνας και το κάψιμο ενός αυτοκινήτου έως τον τραυματισμό διαδηλωτών από αστυνομικούς ή την ένοπλη επίθεση σε άοπλο πλήθος.

Μια τέτοια εξομοίωση αφήνει στην άκρη τις ουσιαστικές διαφορές που χωρίζουν την υλική καταστροφή, την επίθεση εναντίον ανθρώπων, την κοινωνική εξέγερση και την κρατική καταστολή.

Ο Βραζιλιάνος αρχιεπίσκοπος Ντομ Έλντερ Καμάρα, υποστηρικτής της θεολογίας της απελευθέρωσης, είχε ξεχωρίσει τρεις μορφές βίας: πρώτα τη βία της αδικίας που καταπιέζει, έπειτα τη βία της εξέγερσης που γεννιέται από αυτή την αδικία και, τέλος, τη βία της καταστολής που ακολουθεί.

Σε αυτές θα μπορούσε να προστεθεί και μία ακόμη μορφή: η βία της ανισότητας, των διακρίσεων, της κοινωνικής ταπείνωσης και της επισφαλούς διαβίωσης.

Είναι μια βία λιγότερο θεαματική, που μπορεί ωστόσο να διατρέχει ολόκληρη την κοινωνία ακόμη και όταν επικρατεί φαινομενική ηρεμία, σύμφωνα με την Μπαντινί.

Από τη Γαλλική Επανάσταση ως την καταστολή της λαϊκής εξέγερσης

Η ιστορία της Γαλλίας προσφέρει χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πόσο στενά συνδέονται η κοινωνική αδικία, οι λαϊκές εξεγέρσεις και η κρατική καταστολή.

Στις 14 Ιουλίου 1789, η κατάληψη της Βαστίλης υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της Γαλλικής Επανάστασης. Η ένοπλη εξέγερση στράφηκε κατά της απόλυτης μοναρχίας και η φυλακή συμβόλιζε την αυθαιρεσία και την καταπίεση του παλαιού καθεστώτος.

Η έφοδος στη Βαστίλη, όπως την αποτυπώνει ανώνυμος πίνακας της εποχής.

Η φρουρά της Βαστίλης πυροβόλησε τους επιτιθέμενους και σκότωσε περίπου 100 ανθρώπους. Αφού παραδόθηκε η Βαστίλη, ο διοικητής της, Μπερνάρ-Ρενέ Ζουρντάν ντε Λονέ, δολοφονήθηκε και το κεφάλι του περιφέρθηκε στους δρόμους πάνω σε κοντάρι.

Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, αγρότες μπήκαν σε περιουσίες αριστοκρατών, λεηλάτησαν ιδιοκτησίες και έκαψαν έγγραφα με τα οποία κατοχυρώνονταν τα φεουδαρχικά δικαιώματα. Τα έγγραφα αυτά συμβόλιζαν την εξουσία και την εκμετάλλευση που υφίσταντο οι αγροτικοί πληθυσμοί.

Τρία χρόνια μετά, στις 10 Αυγούστου 1792, επαναστάτες εισέβαλαν στα ανάκτορα του Κεραμεικού (Tuileries) και εκατοντάδες Ελβετοί φρουροί σκοτώθηκαν. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, σε κλίμα πανικού εξαιτίας της απειλής ξένης εισβολής, ένοπλες ομάδες εκτέλεσαν πάνω από 1.000 κρατουμένους, ανάμεσά τους ιερείς και ανθρώπους που είχαν συλληφθεί για κοινά ποινικά αδικήματα.

Οι εξεγέρσεις αυτές δεν χωρίζονται από τη συστημική βία του παλαιού καθεστώτος: τα προνόμια της καταγωγής, τη φεουδαρχική καταπίεση, τις φορολογικές ανισότητες και την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας.

Ο 19ος αιώνας και η αιματηρή καταστολή της Κομμούνας του Παρισιού

Στον 19ο αιώνα, ο φόβος και η οργή προς την εξουσία εξακολούθησαν να τροφοδοτούν συλλογικές συγκρούσεις.

Τον Φεβρουάριο του 1831, πλήθος που αντιδρούσε στην ισχυρή επιρροή της Εκκλησίας (αντικληρικαλικό) λεηλάτησε το αρχιεπισκοπικό μέγαρο του Παρισιού και κατέστρεψε τα έπιπλά του.

Οδοφράγματα στις 18 Μαρτίου 1871.

Το 1871, ύστερα από την ήττα της Γαλλίας στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο, χιλιάδες δυσαρεστημένοι Παριζιάνοι ξεσηκώθηκαν και εγκαθίδρυσαν την Παρισινή Κομμούνα. Οι επαναστάτες κράτησαν ομήρους, σε μια προσπάθεια να υποχρεώσουν την κυβέρνηση των Βερσαλλιών να σταματήσει τους βομβαρδισμούς.

Η σύγκρουση έφτασε στο αποκορύφωμά της στη λεγόμενη «Ματωμένη Εβδομάδα», όταν ο στρατός των Βερσαλλιών κατέστειλε την Κομμούνα και σκότωσε χιλιάδες ανθρώπους.

Εργατικές εξεγέρσεις και συγκρούσεις με τους εργοδότες

Η κοινωνική βία στη Γαλλία δεν εκδηλώθηκε μόνο με ένοπλες εξεγέρσεις και με τη βίαιη καταστολή τους. Πήρε και τη μορφή εργατικών κινητοποιήσεων, στις οποίες στόχος έγιναν εργοστάσια, μηχανήματα και εκπρόσωποι των εργοδοτών.

Στις 26 Ιανουαρίου 1886, στην πόλη Ντεκαζβίλ, ο μηχανικός Ζιλ Βατρέν, υποδιευθυντής των τοπικών ορυχείων, ξυλοκοπήθηκε από εξαγριωμένους ανθρακωρύχους, πετάχτηκε από παράθυρο και σκοτώθηκε. Από το όνομά του προήλθε ο όρος «watrinade», με τον οποίο περιγραφόταν η δολοφονία διευθυντή ή εργοδότη.

Το 1903, στο Αρμαντιέρ, απεργία στον κλωστοϋφαντουργικό κλάδο κατέληξε σε λεηλασίες καταστημάτων. Τρία χρόνια μετά, στη Λιμόζ, διαδηλωτές παραβίασαν τις πύλες εργοστασίων και κατέστρεψαν πορσελάνες σε μία από τις μονάδες παραγωγής. Την ίδια περίοδο λεηλατήθηκαν δύο καταστήματα όπλων και τοποθετήθηκε εκρηκτικός μηχανισμός έξω από την κατοικία ενός διευθυντή.

Ο Μάης του 1968 και η κοινωνική έκρηξη

Το 1968, φοιτητικό κίνημα που ζητούσε καλύτερες συνθήκες στα πανεπιστήμια πυροδότησε ευρύτερη κοινωνική κινητοποίηση, με τη συμμετοχή εκατομμυρίων εργαζομένων μέσω απεργιών.

Στο Παρίσι, οι συγκρούσεις στα οδοφράγματα της Λατινικής Συνοικίας συνοδεύτηκαν από αυτοκίνητα που αναποδογυρίστηκαν και πυρπολήθηκαν, από ρίψεις πλακών πεζοδρομίου και από χρήση αυτοσχέδιων εμπρηστικών μηχανισμών. Στη Ναντ, ο διευθυντής της αεροπορικής βιομηχανίας Sud Aviation κρατήθηκε όμηρος μέσα στο εργοστάσιο επί αρκετές ημέρες.

Η εξέγερση του Μάη του 1968 έδειξε ότι οι φοιτητικές διεκδικήσεις μπορούσαν να συνδεθούν με ευρύτερα αιτήματα για αλλαγή των κοινωνικών και εργασιακών σχέσεων.

Οδοφράγματα στο Μπορντό τον Μάιο του 1968.

Η αποβιομηχάνιση, η ανεργία και οι νέες εργατικές συγκρούσεις

Τις δεκαετίες που ακολούθησαν, η αποβιομηχάνιση όξυνε την εργασιακή ανασφάλεια και οδήγησε σε νέες κινητοποιήσεις.

Το 1979, εργαζόμενοι στη χαλυβουργία των Λονγκβί και Ντενέν, που αντιμετώπιζαν μαζικές περικοπές θέσεων εργασίας, πήραν μέρος σε δυναμικές διαμαρτυρίες. Από τις κινητοποιήσεις έμειναν σπασμένες πόρτες και διασκορπισμένα έγγραφα στην υπονομαρχία του Μπριέ, καμένα οχήματα και κατεστραμμένες βιτρίνες.

Το 2009, αφού ανακοινώθηκε το κλείσιμο του εργοστασίου της Continental στο Κλερουά, εργαζόμενοι λεηλάτησαν το κτίριο της υπονομαρχίας στην Κομπιέν.

Το 2015, στην Air France, δύο στελέχη της διοίκησης δέχθηκαν επίθεση στη διάρκεια διαμαρτυρίας για τις περικοπές θέσεων εργασίας.

Έναν χρόνο μετά, οι κινητοποιήσεις εναντίον της μεταρρύθμισης της εργατικής νομοθεσίας, που διευκόλυνε τις απολύσεις, συνοδεύτηκαν από σπασμένες βιτρίνες και επιθέσεις σε αστυνομικά οχήματα.

Τα Κίτρινα Γιλέκα και η βία των κοινωνικών ανισοτήτων

Το 2018, το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων» έφερε και πάλι στο προσκήνιο την κοινωνική δυσαρέσκεια.

Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν από οικονομικά αιτήματα και από το ασφυκτικό κόστος ζωής, απέκτησαν πρωτοφανή δημοσιότητα. Τον Δεκέμβριο του 2018, η Αψίδα του Θριάμβου βανδαλίστηκε και καταστήματα λεηλατήθηκαν.

Ιδιαίτερο βάρος, όμως, είχαν και οι σοβαροί τραυματισμοί διαδηλωτών από τις δυνάμεις ασφαλείας. Το γεγονός έδειξε μία ακόμη πλευρά της σύγκρουσης: η βία δεν προερχόταν μόνο από τους διαδηλωτές, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο το κράτος αντιμετώπιζε τις κινητοποιήσεις.

Διαδήλωση των «κίτρινων γιλέκων» στο Μπελφόρ της Γαλλίας, στις 29 Δεκεμβρίου 2018.

Αγρότες και αλιείς στο στόχαστρο της εξουσίας

Οι δυναμικές διαμαρτυρίες δεν έμειναν μόνο στους φοιτητές και τους εργαζομένους. Αγρότες και αλιείς έχουν επίσης προβεί κατά καιρούς σε εντυπωσιακές ενέργειες, στρέφοντας την οργή τους κατά κρατικών υπηρεσιών και δημόσιων κτιρίων.

Το 1994, διαδήλωση αλιέων για την κρίση στον κλάδο τους κατέληξε σε συγκρούσεις με τις δυνάμεις ασφαλείας και σε πυρκαγιά που κατέστρεψε το Κοινοβούλιο της Βρετάνης.

Το 1999, αγρότες λεηλάτησαν το γραφείο της υπουργού Περιβάλλοντος Ντομινίκ Βουανέ, δείχνοντας την αντίθεσή τους στις κυβερνητικές πολιτικές.

Ταραχές το 2005 και ο θάνατος του Ναέλ το 2023.

Δεν εντάσσονται όλες οι μορφές συλλογικής βίας σε οργανωμένα κινήματα διαμαρτυρίας. Κάποιες ξεσπούν ύστερα από τραγικά γεγονότα και λειτουργούν ως έκφραση συσσωρευμένης οργής και κοινωνικών εντάσεων.

Το 2005, ο θάνατος των Ζιέντ Μπενά και Μπουνα Τραορέ πυροδότησε εκτεταμένες ταραχές σε εργατικές συνοικίες του Παρισιού και άλλων πόλεων της Γαλλίας. Χιλιάδες αυτοκίνητα κάηκαν και δημόσια κτίρια δέχθηκαν επιθέσεις.

Ο Μπούνα Τραορέ, δεξιά, και ο Ζιέντ Μπέννα ήταν 15 και 17 ετών αντίστοιχα όταν έχασαν τη ζωή τους το 2005.

Και στις δύο περιπτώσεις, τα γεγονότα έφεραν στην επιφάνεια τις βαθύτερες εντάσεις που συνδέονται με τις κοινωνικές ανισότητες, τον αποκλεισμό των υποβαθμισμένων προαστίων και τη σχέση των κατοίκων τους με τις αστυνομικές αρχές.

Όταν η καταστροφή γίνεται πολιτικό μήνυμα

Η μακρά ιστορία των κοινωνικών συγκρούσεων στη Γαλλία δείχνει ότι η λαϊκή βία δεν αποτελεί ούτε νέο ούτε ενιαίο φαινόμενο.

Από την καταστροφή των φεουδαρχικών αρχείων και τη δολιοφθορά μηχανημάτων στα εργοστάσια έως την επίθεση σε αστυνομικές υπηρεσίες ή το κάψιμο καταστημάτων, οι πράξεις καταστροφής μπορεί να έχουν διαφορετικά κίνητρα και στόχους.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η υλική καταστροφή λειτουργεί ως μορφή πολιτικής έκφρασης, ως μήνυμα προς μια εξουσία που θεωρείται αδιάφορη, άδικη ή απρόθυμη να ακούσει τα αιτήματα της κοινωνίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πράξη βίας δικαιολογείται ή ότι οι επιθέσεις εναντίον ανθρώπων και περιουσιών παύουν να έχουν σοβαρές συνέπειες. Σημαίνει, όμως, ότι τα επεισόδια δεν μπορούν να αξιολογούνται χωριστά από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που τα προκαλούν.

Διαδηλωτές χρησιμοποιούν πυροτεχνήματα σε διαδήλωση που οργάνωσαν τα συνδικάτα, στο πλαίσιο πανεθνικών διαδηλώσεων που κήρυξε το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων». Σε αυτές συμμετείχαν επίσης Γάλλοι μαθητές λυκείου και φοιτητές, που διαμαρτύρονταν για το κόστος διαβίωσης και την αύξηση των τιμών των καυσίμων, στο Παρίσι της Γαλλίας, στις 31 Οκτωβρίου 2026.

Η Γαλλία δεν μετατράπηκε ξαφνικά σε «χώρα βίας»

Οι πιο θεαματικές και βίαιες ενέργειες γίνονται συχνά από μια μειοψηφία και δεν αρκούν από μόνες τους για να χαρακτηρίσουν κινητοποιήσεις που στη μεγάλη τους πλειονότητα είναι ειρηνικές.

Ταυτόχρονα, η προσοχή στις εικόνες των επεισοδίων δεν πρέπει να καλύπτει τις βαθύτερες μορφές βίας που διατρέχουν την κοινωνία: την οικονομική ανασφάλεια, τις ανισότητες, τις διακρίσεις, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την καταστολή.

Όποιος υποστηρίζει ότι η βία εμφανίστηκε ξαφνικά στη Γαλλία και τάραξε μια κοινωνία που ως τότε ήταν ειρηνική, αφήνει έξω ένα ουσιαστικό κομμάτι της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας της χώρας.

Η σημερινή αναταραχή δεν εξηγείται μόνο από τις φλεγόμενες βιτρίνες και τα κατεστραμμένα κτίρια. Χρειάζεται να ειδωθεί και μέσα από τις αδικίες, τις ανισότητες και τις συγκρούσεις που, επί αιώνες, διαμορφώνουν τη σχέση της γαλλικής κοινωνίας με την εξουσία.